Język naukowy bez znieczulenia. Jak pisać, żeby promotor nie płakał (a recenzent nie zemdlał)

Wchodzisz do świata pisania pracy dyplomowej i nagle twój język, którym posługiwałeś się przez lata, wydaje się niewystarczający. Słowa, które były dobre na co dzień, w pracy naukowej brzmią niepoważnie. Konstrukcje, które wydawały się naturalne, teraz są „zbyt potoczne”. Witaj w świecie stylu naukowego – specyficznego dialektu, którego opanowanie jest równie ważne, co merytoryczna zawartość twojej pracy.

Wiele osób myli styl naukowy z bełkotem. Uważają, że polega on na używaniu jak najdłuższych słów, skomplikowanych zdań wielokrotnie złożonych i terminów, których nikt poza nimi nie rozumie. To pułapka. Prawdziwy, dobry styl naukowy to nie sztuka komplikowania, ale sztuka precyzji. Jego celem nie jest zaimponowanie czytelnikowi elokwencją, ale przekazanie skomplikowanych treści w sposób jak najbardziej jednoznaczny, klarowny i obiektywny.

Wyobraź sobie, że jesteś kontrolerem lotów. Twoje komunikaty do pilotów muszą być krótkie, precyzyjne i pozbawione jakichkolwiek dwuznaczności. Nie możesz powiedzieć: „Myślę, że chyba możecie spróbować wylądować na tamtym pasie, wydaje się spoko”. Musisz powiedzieć: „Zezwalam na lądowanie na pasie 28, wiatr 270 stopni, 15 węzłów”. W pracy naukowej jesteś właśnie takim kontrolerem lotów – prowadzisz czytelnika przez skomplikowany tok swojego rozumowania. Nie ma tu miejsca na niedopowiedzenia.

Trzy filary dobrego stylu naukowego

1. Obiektywizm – śmierć twojego „ja”.
   W pracy naukowej nie liczy się twoja osobista opinia, twoje przeczucia czy emocje. Liczą się fakty, dane, dowody i logiczne wnioski. Dlatego styl naukowy unika form osobowych. To dlatego promotorzy tak często skreślają zdania typu:

   • „Wydaje mi się, że wyniki są interesujące”.

   • „Uważam, że ta teoria jest słuszna”.

   • „W mojej pracy postanowiłem zbadać…”.

   Jak to obejść? Używaj form bezosobowych, strony biernej lub konstrukcji z podmiotem domyślnym.

   • Zamiast „Uważam, że…” napisz: „Należy stwierdzić, że…”, „Można przyjąć, że…”.

   • Zamiast „Zbadałem dane…” napisz: „Zbadano dane…”, „Dane poddano analizie…”.

   • Zamiast „W tym rozdziale opiszę…” napisz: „W niniejszym rozdziale opisano…”, „Rozdział ten poświęcony jest…”.

   To nie jest przejaw braku skromności. To zabieg, który przesuwa fokus z autora na przedmiot badań. To badania są gwiazdą, nie ty.

2. Precyzja – każde słowo ma znaczenie.
   Język potoczny jest pełen słów-wytrychów, które nic nie znaczą. W pracy naukowej musisz je bezlitośnie eliminować.

   • Unikaj kwantyfikatorów ogólnych: dużo, mało, często, rzadko, wielu badaczy. Zamiast tego podawaj konkretne liczby, procenty lub odwołania. Zamiast „Wielu badaczy uważa…” napisz „Kowalski (2018), Nowak (2019) oraz Wiśniewski (2020) wskazują, że…”.

   • Unikaj słów osłabiających przekaz: chyba, raczej, być może, niejako, w pewnym sensie. Jeśli nie jesteś czegoś pewien, wyraź to precyzyjnie, np. „Przedstawione dane sugerują możliwość istnienia korelacji, jednak wymaga to dalszych badań”.

   • Definiuj kluczowe pojęcia. Jeśli używasz terminu „kultura organizacyjna”, wyjaśnij na początku, jak rozumiesz to pojęcie w kontekście swojej pracy, powołując się na konkretne definicje z literatury.

3. Klarowność i spójność – prowadź czytelnika za rękę.
   Twoja praca to nie zbiór luźnych myśli, ale spójna, logiczna opowieść. Każdy akapit musi mieć jedno, główne zdanie (tzw. topic sentence), które sygnalizuje, o czym będzie mowa. Każdy akapit musi logicznie wynikać z poprzedniego.

   • Używaj słów-łączników (spójników), które budują relacje między zdaniami i akapitami: dlatego, w rezultacie, z jednej strony… z drugiej strony…, ponadto, jednakże, co więcej, w przeciwieństwie do…

   • Struktura zdania powinna być jak najprostsza. Unikaj zdań-tasiemców, które ciągną się przez pięć linijek. Jeśli zdanie jest zbyt skomplikowane, rozbij je na dwa lub trzy krótsze.

   • Dbaj o konsekwencję terminologiczną. Jeśli na początku zdecydowałeś się używać terminu „respondenci”, trzymaj się go w całej pracy i nie zastępuj go nagle „ankietowanymi” czy „badanymi” bez wyraźnego powodu.

Opanowanie stylu naukowego to proces. Nie przychodzi naturalnie. Wymaga świadomej pracy, czytania dobrych wzorców (artykułów naukowych z twojej dziedziny) i bezlitosnej auto-redakcji. Warto dać swój tekst do przeczytania komuś innemu, bo sami często nie widzimy własnych potknięć językowych. Pamiętaj, że nawet najgenialniejsze odkrycie, opisane niechlujnym, potocznym językiem, straci na wartości. Dobry styl naukowy to eleganckie opakowanie dla twojej ciężkiej pracy – sprawia, że jest ona nie tylko mądra, ale i profesjonalna.

Praca dyplomowa powinna być napisana językiem naukowym, którego pod­stawowymi cechami charakterystycznymi są:

• Właściwe używanie terminów, które mają precyzyjne znaczenie w da­nej dyscyplinie akademickiej. Zagadnienie nieznajomości przez studenta termi­nologii łub błędne używanie pojęć jest często podnoszone w recenzjach prac dyplomowych. Jak wzmiankowano powyżej, z racji dyskursywnego charakte­ru nauk społecznych sugerowanym rozwiązaniem jest wyjaśnienie rozumienia i/lub niuansowości podstawowych terminów w pierwszej części dysertacji, tak by język, jakim napisana będzie praca dyplomowa, w jak najmniejszym stop­niu pozwalał na inną interpretację tekstu niż ta, która była zamierzona przez autora. Jednak w każdej dyscyplinie akademickiej tworzy się specyficzny żar­gon (a nawet slang), który używany jest przez naukowców celem przyśpieszenia procesów komunikacji. Określone zwroty, skróty myślowe czy neologizmy mogą być zrozumiałe tylko w wybranych ośrodkach akademickich i jeśli zwroty takie były z jakichś powodów używane w procesie dydaktycznym, należy je wyelimino­wać z prac dyplomowych.
• Unikanie kwiecistości stylu. Wiele prac dyplomowych napisanych jest „stylem barokowym”, który nie tylko nie podnosi ich rangi, ale może prowadzić do krytycznej oceny precyzji wypowiedzi. Studenci często „na siłę” starają się używać wysublimowanego słownictwa, tymczasem najważniejsze jest precyzyjne przeka­zanie informacji. Używanie wielu przymiotników przy omawianiu badanych pro­cesów i stanów ma sens tylko wówczas, jeśli w późniejszym częściach pracy autor odnosić się będzie do omawianych cech przedmiotu badań.
• Nieużywanie zwrotów kolokwialnych oraz obraźliwych (np. „surfowanie po Internecie”, „wyprane z uczuć” czy „tępy polityk”).
• Zasadą jest pisanie opracowań naukowych w formie bezosobowej (choć poglądy na ten temat nie są jednoznaczne w środowisku akademickim). Zdaniem autorów opracowania bezosobowa narracja pracy daje subiektywne wrażenie obiektywizmu i braku bezpośredniej relacji autora z pytaniem badawczym. Z tych samych powodów w tekstach akademickich często stosowana jest strona bierna.